Samen met een bouwconsortium hebben de architecten Eyrich Hertweck in 2018 in de Berlijnse wijk Friedrichshain een bijzondere herbestemming gerealiseerd: tegenover het station Ostkreuz biedt een voormalig werkplaatsgebouw uit 1923 nu ruimte voor woningen en bedrijfsruimten. Daarbij wordt de nadruk gelegd op het zuinig omgaan met hulpbronnen door het gebruik van gerecyclede bouwmaterialen en houtvezelisolatieplaten van het bedrijf Gutex met uitstekende isolatiewaarden.
|
Bouwbord |
|
|---|---|
| Project |
Renovatie en herbestemming van de monumentale glasfabriek Alt-Stralau |
| Opdrachtgever |
Bouwgroep Glashütte Alt-Stralau |
| Ontwerp | Eyrich Hertweck Architekten, Berlijn |
| Gevelbouw |
PROBAU GmbH, Annaberg |
| Foto's | Udo Meinel |
Met de oproep: „De Berlijnse bouwgroep Glashütte Alt-Stralau geeft de woonruimte van een industriële fabriek een volledig nieuwe invulling. De inschrijving sluit op 20 november 2015”, was het officieel. Het oude werkplaatsgebouw van de Glashütte op het schiereiland Alt-Stralau in het Berlijnse stadsdeel Friedrichshain kon eindelijk worden aangekocht. Achter de rug lagen drie jaar van inspanningen bij de Berlijnse overheidsinstanties, in het stadsbestuur en het deelstaatparlement, waarin de architecten Anita Eyrich en Christian Hertweck zich samen met makelaar Tanja Zieske inzetten voor het behoud van het gebouw. Volgens een deskundigenrapport stond het immers al op het punt te worden gesloopt. Het in 1923 door de Stralauer Glashütte Aktiengesellschaft gebouwde, 66 meter lange werkplaatsgebouw maakte deel uit van de flessenfabriek Evert & Neumann, waar later onder de namen Stralauer Glashütte, VEB Stralauer Glaswerke en ten slotte Nienburger Glaswerke tot 1997 bier-, wijn-, water- en mousserende wijnflessen werden geproduceerd. Sindsdien waren er kortstondige tijdelijke bestemmingen voor tentoonstellingen en concerten, evenals plannen voor een herbestemming tot een op het algemeen belang gerichte wereldwinkel.
Voor investeerders was het gebouw daarentegen, ondanks de toegenomen behoefte aan woonruimte in Berlijn, niet interessant, aangezien de staat waarin het verkeerde hoge investeringskosten met zich meebracht. Bouwkosten die zich echter wel hebben terugbetaald: Tussen de watertoren bij Ostkreuz en de Rummelsburger Bucht, tussen woonboten en de Berlijnse clubscene, is na een bouwperiode van twee jaar in de voormalige glasfabriek een woongebouw verrijzen dat opvalt door de zorgvuldige renovatie en het gebruik van op verantwoorde wijze geproduceerde, gerecyclede bouwmaterialen
In het kader van de renovatiewerkzaamheden werd een volledig open begane grond afgesloten, werden beschadigde hoeken van het gebouw hersteld en werden doorlopende raamstroken losgemaakt van de muren. Ook werden schadelijke stoffen verwijderd en werden bouwmaterialen, zoals de moderne houtvezelisolatiematerialen van Gutex op basis van hernieuwbare grondstoffen, aangebracht. Met inachtneming van de monumentenzorg was buitenisolatie van de bakstenen gevel niet mogelijk. Een bijkomende moeilijkheid vormde de bestaande staalconstructie, die zich vanaf de gevel tot in het binnenste van het gebouw uitstrekt en een aanzienlijke koudebrug vormt. Om toch te kunnen profiteren van de voordelen van een Gevelisolatie, werden Gutex-isolatieplaten over het gehele oppervlak aan de binnenzijde van de buitenmuren verlijmd. Met hun geringe isolatiedikte en het daardoor slechts minimale ruimteverlies behoren zij tot de populaire isolatieoplossingen bij de renovatie van monumentale gebouwen.
De diffusieopen, condensatietolerante isolatieplaat kan bovendien tot 15 procent van haar eigen gewicht aan vocht opnemen en dit op gereguleerde wijze weer afgeven, zonder dat de isolerende werking wordt aangetast. Naast het zeer goede warmteopslagvermogen en het aangename woonklimaat bood de aan de binnenzijde aangebrachte houtvezelisolatieplaat ook bijzondere voordelen bij de montage. De uitvoerende vakman kon afzien van een montagesteiger aan de buitenzijde voor de muurisolatie en onafhankelijk van de weersomstandigheden werken. Ter plaatse konden de handzame isolatieplaten van 830 x 600 millimeter eenvoudig met gangbaar gereedschap, zoals een decoupeerzaag, cirkelzaag of alligatorzaag, op maat worden gezaagd en met een hoge maatnauwkeurigheid worden bevestigd. Al met al is een moderne binnenisolatie met houtvezelisolatieplaten, mits vakkundig aangebracht, een veilig alternatief voor de buitenisolatie van de gebouwschil.
Om het oorspronkelijke karakter van het gebouw te behouden, kozen de architecten voor donkere, rustieke zinken gevelelementen voor de noodzakelijke aanpassingen en uitbreidingen op de begane grond en op de nieuw opgetrokken zolderverdieping, aan de balkons op de bovenste verdiepingen en aan de trappenhuizen van de brugconstructies.
Veeleisende detailoplossingen zoals deze zijn eveneens in het interieur van het gebouw terug te vinden. Hier zijn niet alleen oude spoorrails, stalen balken en metselwerk blootgelegd. Ook het gebruik van zichtbeton in de woonruimtes en bij de liftschacht herinnert aan de oorspronkelijke bestemming van het gebouw. De plattegronden van de in totaal 24 woningen, variërend van 40 tot 158 vierkante meter en verdeeld over drie verdiepingen, bieden daarbij zowel flexibele als individuele inrichtingsmogelijkheden – van een open loft tot een ruimtelijk compacte woon- of werkindeling. Op de begane grond is naast een kapsalon de droom van een autoliefhebber in de vorm van een woon-werkplaats verwezenlijkt. Andere bijzonderheden zijn tussenverdiepingen, een stalen wenteltrap naar een van de vier maisonnette-appartementen en serres in de brugconstructies, via welke twee appartementen via een trappenhuis toegankelijk zijn. Door deze directe toegangen en een interne pergola was de bouw van een extra trappenhuis niet nodig. Ook de historische ramen met enkel glas hoefden in dit deel van het gebouw niet te worden aangepast. Voor de milde ruimtetemperaturen in de serres volstond een achteraf aangebrachte isolatielaag, eveneens bestaande uit >houtvezelplaten van Gutex, ter hoogte van het buitendak. De ramen in de overige woonruimtes werden daarentegen uitgebreid met geïsoleerde dubbele kozijnen met geïntegreerde zonwering.
Dankzij de uitstekende thermische eigenschappen van de houtvezelisolatieplaten kon de karakteristieke staalconstructie van het monumentale gebouw Glashütte Alt-Stralau in zijn oorspronkelijke staat worden behouden, waardoor ook de herkenbaarheid van het schiereiland behouden bleef. Voor de innovatieve en toekomstgerichte verbouwing werd het project in 2019 bekroond met de 2e prijs van de KfW Award in de categorie ‘Bouwen in het bestaande gebouwenbestand’. Naast criteria zoals een kostenefficiënte bouwwijze door hergebruik van oude bouwmaterialen en een gezond woonklimaat dankzij houtvezelisolatiematerialen van Gutex, beoordeelde de jury ook de harmonieuze inpassing in de omliggende bebouwing.
